Endometrioza dhe cistat çokollate

Endometrioza është një sëmundje inflamatore kronike që prek miliona gra në mbarë botën, por shpesh mbetet e padiagnostikuar mjaftueshëm. Ajo shfaqet kur ind i ngjashëm me mukozën e mitrës (endometriumi) rritet jashtë mitrës, duke shkaktuar dhimbje, inflamacion dhe formim të indit mbresor. Një nga format më të shpeshta dhe më specifike të endometriozës është shfaqja e endometriomave, të njohura gjerësisht si cista çokollate.
Çfarë janë cistat çokollate (endometriomat)?
Cistat çokollate janë cista të mbushura me gjak të errët, të trashë dhe të vjetër, që i ngjan çokollatës së shkrirë. Ato formohen kur indi endometrial infiltron vezoret. Me kalimin e kohës, ky ind gjakoset gjatë ciklit menstrual, por për shkak se gjaku nuk ka ku të rrjedhë, ai grumbullohet dhe formon cistën.

Endometriomat mund të shkaktojnë:
dhimbje kronike pelvike
dismenorre (dhimbje të forta menstruale)
dhimbje gjatë marrëdhënieve seksuale (dispareuni)
probleme me fertilitetin

Trajtimi konservativ: kontrolli i dhimbjes dhe rritjes
Meqenëse endometrioza është një sëmundje e varur nga estrogjeni, linja e parë e trajtimit zakonisht synon shtypjen e aktivitetit hormonal dhe kontrollin e simptomave, në vend të heqjes direkte të cistave.

Trajtimi medikamentoz:
Kontracepsioni hormonal: Marrje e vazhdueshme e tabletave të kombinuara ose e barnave me bazë progestini (p.sh. dienogest). Ky qasje shtyp rritjen e indit endometrial, ul dhimbjen dhe mund të ngadalësojë rritjen e cistës.
Agonistë/antagonistë GnRH: Medikamente që e çojnë përkohësisht gruan në një gjendje të ngjashme me menopauzën, me ulje të ndjeshme të niveleve të estrogjenit. Përdoren afatshkurtër, më së shpeshti si përgatitje para operacionit.
Ilaçe kundër dhimbjes: Barna antiinflamatore josteroide gjatë menstruacionit.

Është e rëndësishme të theksohet se terapia hormonale mund të zvogëlojë madhësinë e endometriomave të vogla dhe të parandalojë rritjen e atyre më të mëdha, por rrallë çon në zhdukjen e plotë të cistës.

Trajtimi kirurgjikal: heqja e cistave
Trajtimi kirurgjikal rekomandohet kur dhimbja nuk kontrollohet në mënyrë adekuate me ilaçe, kur cistat janë të mëdha (zakonisht mbi 5–6 cm) ose kur ekzistojnë probleme me fertilitetin.

Ekscizioni laparoskopik:
Kirurgji konservative: Më së shpeshti përdoret laparoskopia si metodë minimalisht invazive. Qëllimi është heqja e saktë e murit të cistës (cistektomia) dhe e lezioneve të tjera endometriozike, me ruajtjen maksimale të indit të shëndetshëm ovarial.
Ruajtja e fertilitetit: Kjo qasje është veçanërisht e rëndësishme për gratë që planifikojnë shtatzëni, por duhet pasur parasysh se çdo ndërhyrje kirurgjikale në vezore mbart një rrezik të caktuar për uljen e rezervës ovariale.

Trajtimi radikal (i rezervuar):
Histerektomia: Heqja e mitrës, me ose pa heqjen e vezoreve, përfaqëson opsionin e fundit. Aplikohet vetëm te gratë me dhimbje të rënda, të pakontrolluara, që nuk kanë plane riprodhuese. Kjo nuk është një kurë absolute, pasi endometrioza mund të rikthehet nëse nuk hiqen të gjitha lezionet.

Të jetosh me endometriozë
Trajtimi i endometriozës është individual dhe kërkon një qasje të integruar, e cila shpesh përfshin:
trajtim mjekësor dhe/ose kirurgjikal
ndryshime në ushqyerje me qëllim uljen e inflamacionit
menaxhim të stresit, për shkak të lidhjes së qartë midis stresit dhe intensitetit të dhimbjes

Nëse ekziston dyshimi për endometriozë ose janë diagnostikuar cista në vezore, është e domosdoshme konsultimi me një gjinekolog me përvojë në trajtimin e endometriozës për të hartuar një plan individual të përshtatshëm.

Në çfarë madhësie duhet të hiqet cista?
Madhësia e saktë në të cilën duhet të hiqet endometrioma nuk është e përcaktuar në mënyrë universale. Vendimi është individual dhe varet nga disa faktorë.

Udhëzime të përgjithshme për madhësinë:
Endometrioma më të mëdha se 3 cm, veçanërisht nëse janë simptomatike dhe shkaktojnë dhimbje.
Endometrioma më të mëdha se 5 cm, edhe nëse janë asimptomatike, për shkak të rrezikut të shtuar të komplikimeve si çarja ose përdredhja, ose kur planifikohet IVF.

Faktorët kryesorë që ndikojnë në vendim (përveç madhësisë):
Simptomat (dhimbja): Nëse cista shkakton dhimbje të forta kronike që nuk kontrollohen me medikamente, operacioni mund të rekomandohet pavarësisht madhësisë.
Fertiliteti dhe planet për IVF: Te gratë që përpiqen të mbeten shtatzëna, veçanërisht përmes IVF-së, cistat më të mëdha se 3–4 cm mund ta vështirësojnë qasjen në vezore gjatë aspirimit. Në këto raste, ndërhyrja kirurgjikale mund të merret në konsideratë.
Rreziku i malignitetit: Nëse ultrazëri tregon karakteristika të dyshimta (pjesë solide, skaje të parregullta) ose nëse markerët tumoralë janë të rritur, cista duhet të hiqet pavarësisht madhësisë për të përjashtuar malignitetin.
Rezerva ovariale: Para operacionit vlerësohet rezerva ovariale përmes AMH-së. Nëse rezerva është tashmë e ulët, shpesh rekomandohet të shmanget operacioni nëse është e mundur, pasi heqja e cistës mbart rrezik për dëmtim shtesë të indit të shëndetshëm ovarial.

 

Shkruan
Tihomir Zlatanovski
Specialist në gjinekologji dhe obstetrikë