Ендометриозата е хронично воспалително заболување кое погодува милиони жени ширум светот, но често останува недоволно дијагностицирано. Се јавува кога ткиво слично на слузницата на матката (ендометриум) расте надвор од матката, предизвикувајќи болка, воспаление и лузни. Една од најчестите и најспецифични форми на ендометриоза е појавата на ендометриоми, популарно познати како чоколадни цисти.
Што се чоколадните цисти (ендометриоми)?
Чоколадните цисти се цисти исполнети со темна, густа, стара крв која наликува на стопено чоколадо. Тие се формираат кога ендометријалното ткиво ќе се инфилтрира во јајниците. Со текот на времето, ова ткиво крвари за време на менструалниот циклус, но бидејќи крвта нема каде да истече, таа се акумулира и ја формира цистата.
Ендометриомите можат да предизвикаат:
хронична карлична болка
дисменореа (силна менструална болка)
болка за време на однос (диспареунија)
проблеми со плодноста
Конзервативен третман: контрола на болката и растот
Бидејќи ендометриозата е естроген-зависна болест, првата линија на третман најчесто е насочена кон потиснување на хормоналната активност и контрола на симптомите, наместо директно отстранување на цистите.
Медикаментозен третман:
Хормонска контрацепција: Континуирано земање комбинирани таблети или прогестин-базирани лекови (на пример диеногест). Овој пристап го потиснува растот на ендометријалното ткиво, ја намалува болката и може да го забави растот на цистата.
GnRH агонисти/антагонисти: Лекови кои привремено ја доведуваат жената во состојба слична на менопауза, со значително намалување на нивото на естроген. Се користат краткорочно, најчесто како подготовка пред операција.
Лекови против болка: Нестероидни антиинфламаторни лекови за време на менструацијата.
Важно е да се напомене дека хормонската терапија може да ја намали големината на мали ендометриоми и да го спречи растот на поголемите, но ретко доведува до целосно исчезнување на цистата.
Хируршки третман: отстранување на цистите
Хируршки третман се препорачува кога болката не е адекватно контролирана со лекови, кога цистите се големи (обично над 5–6 см) или кога постојат проблеми со плодноста.
Лапароскопска ексцизија:
Конзервативна хирургија: Најчесто се користи лапароскопија, како минимално инвазивна метода. Целта е прецизно отстранување на ѕидот на цистата (цистектомија) и другите ендометриотични лезии, со максимално зачувување на здравото јајнично ткиво.
Зачувување на плодноста: Овој пристап е особено важен за жени кои планираат бременост, но мора да се земе предвид дека секоја операција на јајник носи одреден ризик од намалување на јајничната резерва.
Радикален третман (резервиран):
Хистеректомија: Отстранување на матката, со или без отстранување на јајниците, претставува последна опција. Се применува само кај жени со тешка, неконтролирана болка кои немаат репродуктивни планови. Ова не е апсолутен лек, бидејќи ендометриозата може да се врати доколку не се отстранат сите лезии.
Живеење со ендометриоза
Третманот на ендометриозата е индивидуален и бара интегриран пристап, кој често вклучува:
медицински и/или хируршки третман
промени во исхраната со цел намалување на воспалението
управување со стресот, поради јасната поврзаност меѓу стресот и интензитетот на болката
Доколку постои сомнеж за ендометриоза или се дијагностицирани цисти на јајниците, неопходна е консултација со гинеколог со искуство во третман на ендометриоза за да се изработи соодветен индивидуален план.
На која големина треба да се отстрани цистата?
Точната големина при која мора да се отстрани ендометриомот не е универзално утврдена. Одлуката е индивидуална и зависи од повеќе фактори.
Општи насоки за големина:
Ендометриоми поголеми од 3 см, особено ако се симптоматски и предизвикуваат болка.
Ендометриоми поголеми од 5 см, дури и ако се асимптоматски, поради зголемен ризик од компликации како пукање или увртување, или кога се планира ИВФ.
Главни фактори кои влијаат на одлуката (покрај големината):
Симптоми (болка): Доколку цистата предизвикува силна хронична болка која не се контролира со медикаменти, операција може да се препорача без оглед на големината.
Плодност и планови за ИВФ: Кај жени кои се обидуваат да забременат, особено преку ИВФ, цисти поголеми од 3–4 см можат да го отежнат пристапот до јајниците при аспирација. Во такви случаи, хируршката интервенција може да биде разгледана.
Ризик од малигнитет: Доколку ултразвукот покаже сомнителни карактеристики (солидни делови, нерамни рабови) или ако тумор-маркерите се покачени, цистата треба да се отстрани независно од големината за да се исклучи малигнитет.
Оваријална резерва: Пред операција се проценува јајничната резерва преку AMH. Доколку резервата е веќе ниска, често се препорачува да се избегне операција доколку е можно, бидејќи отстранувањето на цистата носи ризик од дополнително оштетување на здравото јајнично ткиво.
Пишува
Тихомир Златановски
Специјалист по гинекологија и акушерство
.svg){kind=icon}